Nieuws

Bij Nieuwe Veste kun je meer!

Nieuwjaarsconcert Nieuwe Veste 2017

Gepubliceerd: 17-01-2017
Speech van Gertjan Endedijk, directeur/bestuurder Stichting Nieuwe Veste, tijdens het Nieuwjaarsconcert 2017.

once upon a time you dressed so fine
threw the bums a dime in your prime, didn't you?
people call say 'beware doll, you're bound to fall'
you thought they were all kidding you
 
Velen van u zullen ongetwijfeld deze tekst herkennen en misschien zelfs kennen. Het is het begin van “Like a rolling stone” van Bob Dylan. Volgens het Nobelprijscomité is dit literatuur.
 
Bob Dylan CompleteOmdat Dylan “nieuwe, poëtische uitdrukkingen gebruikt binnen de rijke Amerikaanse liedtraditie.” Poëzie?  Literatuur? De meningen zijn er sterk over verdeeld.
We leven in een tijd van boze burgers. Boos op de maatschappelijke en politieke elite. Die hen niet begrijpen, hun eigen gang maar gaan, de cultuur van de gewone mensen afpakken. Geldt dat misschien ook voor cultuur in de brede zin, voor kunst? Zullen we rond Pasen in zaaltjes woedende mensen horen scanderen “Bach weg ermee!”?  Of is dat onzin?
Toch is er wel wat aan de hand. 
 
Het kenniscentrum voor cultuureducatie in Nederland stelt dat de gescheiden werelden die in ons land steeds zichtbaarder worden tussen hoog en laagopgeleid, stad en dorp, wit en zwart, jong en oud ook gevolgen heeft voor kunst en cultuur. Men constateert dat kunst als één overkoepelend en verbindend thema gaat verdwijnen: kunst en cultuur krijgt zowel bij laag en hoog opgeleiden een aparte betekenis en zingeving. Het instituut spreekt dan ook over hoge en lage kunst en vindt dat culturele instellingen moeten stoppen om iedereen te willen leiden naar de zgn. echte kunst. Ga meer op zoek naar de betekenis van alle kunstsoorten voor iedereen, is de oproep. 
 
Nu heb ik persoonlijk moeite met woorden als laag en hoog. Bovendien: is het wel zo duidelijk wat dan lage of hoge kunst is? En dan heb ik het niet over smaak.  Ik noemde al Bob Dylan. Maar is een omgedraaid urinoir 4* een kunstwerk,  zoals Duchamp in 1917 al stelde of gewoon een truc om te choqueren? Is Vestdijk echte kunst, drs. P niet (of inmiddels na zijn dood wel?)? Een musical niet, de Mattheuspassion van Bach wel?
 
Het woord betekenis spreekt me veel meer aan. Als iets betekenis voor me heeft, raakt het me, verbindt het zich met wat ik belangrijk vind en geef ik het daardoor weer een eigen persoonlijke betekenis in mijn leven. En daarmee kom ik op de woorden ‘open’ en ‘gesloten’. Want als ik nooit gehoord heb van bepaalde kunstvormen of erger: denk dat het niets is voor mij, hoe kan dat dan ooit betekenis voor mij krijgen?
 
Een vergelijking met het onderwijs dringt zich hier op. Recentelijk zijn we opgeschrikt door een rapport van de Inspectie waar gesteld werd dat in Nederland kinderen met laag opgeleide ouders nog steeds minder kansen krijgen op school dan die van hoger opgeleiden. Niet alleen omdat de stimulering van huis uit vaak afwezig blijft, maar ook omdat docenten (zelf hoog opgeleid) deze kinderen stelselmatig te laag inschatten. Is dat met kunst en cultuur ook soms aan de hand? Denken we niet te snel dat bijvoorbeeld klassieke muziek voor sommige jongeren niks is terwijl ze er misschien nog nooit mee in aanraking zijn gekomen? En als ze er wel mee te maken krijgen: voelen ze zich dan welkom, gekend? Wordt er een betekenis aan gegeven die bij hen past?
 
 
Met onze serie Kamermuziekconcerten willen we graag meer jongeren bereiken. De programmering wordt daarop aangepast. Toen ik In de pauze van het concert van Lavinia Meijer vorig jaar aan een jongen vroeg of hij wel vaker naar klassieke concerten ging,  kreeg ik als antwoord: “nee, het is zo serieus allemaal en ik weet nooit wanneer ik mag klappen.” 
 
Simon VestdijkBetekenis. Ja, natuurlijk, zeker Vestdijk hoort bij de canon van onze literatuur. 
 
Maar bij het voorbereiden van deze toespraak moest ik wel erkennen dat ik 30 jaar geleden voor het laatst iets van hem gelezen had. Mooi, maar ook moeilijk was mijn herinnering. Ik heb de proef op de som genomen en beneden in de bibliotheek “Ivoren Wachters” uit de kast gehaald. Het boek zag er als nieuw uit. Bij het lezen in de Kersvakantie viel het moeilijke erg mee: de taal van Vestdijk blijkt nog steeds verrassend fris en levendig. En het mooie overtrof zelfs mijn verwachtingen: het verhaal van “Ivoren Wachters” is prachtig en nog steeds verbazingwekkend actueel. Waarom lees ik Vestdijk dan niet meer? Overigens ben ik niet de enige: de uitleencijfers van de boeken van Vestdijk zijn al jaren laag.  Hoe zit dat bij u? En waarom dan toch die drang om iedereen maar te willen verheffen tot de ‘echte’ kunst, ook al doen we er zelf ook niet altijd meer aan mee?
Ik denk dat we het moeten omdraaien. Laten we eerst proberen iedereen kennis te laten maken met vooral die kunstvormen die men van huis uit niet mee krijgt.
 
Dat zet hoog en laag in een geheel ander perspectief. En door daar betekenis aan te geven, kijken wat er gebeurt. Ik denk dat we versteld gaan staan. In dit opzicht is het werk van professor Barend van Heusden interessant. Hij stelt dat door kunst en door de kunstenaar als persoon ons een werkelijkheid wordt geschetst die ons dwingt om naar onze wereld te kijken met andere ogen. Een wereld die we vaak niet kennen, een wereld zoals die ook zou kunnen zijn. Over betekenis geven gesproken.
De Franse filosoof Michel Foucault ging nog een stap verder. “Waarom zou niet ieder van zijn leven een kunstwerk maken?” stelde hij vlak voor zijn dood in 1984. 
Niet doen wat je meegekregen hebt en wat normaal lijkt. Maar juist op zoek naar een waarachtig leven en je eigen verantwoordelijkheid daarbinnen. Grote woorden? Misschien. Maar wel een fascinerend perspectief als je vindt dat iedereen recht heeft op betekenis kunnen geven aan kunst in zijn of haar leven. Of we dat nou laag of hoog noemen. 
 
U gaat genieten van het nieuwjaarsconcert van stichting Nieuwe Veste. Een concert van onze docenten, leerlingen en gasten. Waarbij u wellicht heel anders Brahms gaat ervaren dan u gewend bent. En u het lied “Breda” van Erik Vlasblom en Jan Beuving hoort. Wat bij de opening van het nieuwe station voor het eerst werd opgevoerd en nu al in de stad gezien wordt als het nieuwe volkslied van Breda. Delen uit Anatevka. Ja, een musical, en uit 1964.  Maar wel over de onvermijdelijke menging van culturen en over deportatie en vlucht, waardoor er opeens heel anders tegen je aangekeken wordt. In deze tijd zeer actueel. Betekenis in je leven.

Laat ik weer met Dylan eindigen:
 
how does it feel, how does it feel?
to be without a home
like a complete unknown
like a rolling stone
 
Hoe voelt het
Om alleen te zijn
Om geen thuis te hebben
Als iemand die niemand kent
Als een zwerfkei
 
Dames en heren, namens alle medewerkers van stichting Nieuwe Veste wens ik u een geweldig en vooral betekenisvol 2017 toe! Ik dank u voor uw aandacht.